Bạn có biết rằng tại các thành phố lớn như Hà Nội hay TP.HCM, lượng chất thải rắn từ xây dựng chiếm tới 10-15% tổng lượng rác thải đô thị mỗi ngày, nhưng phần lớn vẫn bị đổ trộm hoặc chôn lấp sai quy định? Thực trạng này không chỉ gây ô nhiễm môi trường mà còn khiến các chủ đầu tư và hộ gia đình đối mặt với nguy cơ bị phạt nặng do thiếu kiến thức quản lý rác thải công trình. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ phế liệu xây dựng là gì, từ đó lựa chọn được phương án xử lý vừa tiết kiệm chi phí, vừa tuân thủ đúng quy định pháp luật.
Phế liệu xây dựng là gì và phát sinh từ đâu
Rất nhiều người khi sửa nhà thường đánh đồng tất cả những gì bỏ đi là “rác”, nhưng trong ngành, chúng tôi phân biệt rất kỹ để có phương án xử lý tối ưu. Theo định nghĩa chuyên môn, phế liệu xây dựng (hay còn gọi là phế thải xây dựng) là tổng hợp các loại chất thải rắn được thải ra trong quá trình thi công, cải tạo, phá dỡ các công trình xây dựng nhà ở, cầu đường hoặc hạ tầng kỹ thuật. Trong dân gian, chúng ta thường gọi nôm na là xà bần.
Nguồn gốc phát sinh của loại chất thải xây dựng này thường đến từ ba giai đoạn chính:
- Giai đoạn chuẩn bị: Phá dỡ công trình cũ, giải phóng mặt bằng, đào móng tạo ra đất đá, bê tông vỡ.
- Giai đoạn thi công: Các vật liệu dư thừa như gạch vỡ, vữa thừa, bao bì xi măng, sắt thép vụn cắt ra từ cốt pha.
- Giai đoạn hoàn thiện: Sơn thừa, gạch ốp lát bị lỗi, thạch cao cắt bỏ.
Theo kinh nghiệm tư vấn cho nhiều dự án tại các khu đô thị, mình nhận thấy phần lớn chủ nhà thường bị động trong khâu này. Ví dụ, một công trình cải tạo nhà phố 3 tầng tại Quận 3 (TP.HCM) có thể phát sinh tới 20-30 mét khối phế thải công trình. Nếu không tính toán trước lượng vật liệu dư thừa xây dựng này, bạn sẽ rất vất vả trong việc tìm chỗ tập kết tạm thời, dẫn đến việc tràn ra lòng lề đường gây cản trở giao thông.
Quy trình nhận diện và phân loại tại nguồn:
- Bước 1: Khảo sát hiện trạng công trình cần phá dỡ hoặc xây mới.
- Bước 2: Ước tính khối lượng từng loại vật liệu (bê tông, gạch, kim loại, gỗ, nhựa).
- Bước 3: Bố trí khu vực tập kết riêng biệt cho từng nhóm ngay tại công trường.
Lưu ý quan trọng:
- Không trộn lẫn rác sinh hoạt (vỏ hộp cơm, túi nilon ăn uống của thợ) vào rác xây dựng.
- Các công trình xây dựng lớn bắt buộc phải có kế hoạch quản lý chất thải được phê duyệt.
- Việc đổ thải bừa bãi có thể bị phạt hành chính rất nặng theo Nghị định 45/2022/NĐ-CP.
Các loại phế liệu xây dựng phổ biến hiện nay
Việc hiểu rõ từng loại phế liệu không chỉ giúp bạn bảo vệ môi trường mà còn có thể thu hồi lại một phần chi phí. Nếu đánh đồng tất cả là rác xây dựng bỏ đi, bạn đang lãng phí một nguồn tài nguyên đáng kể. Dựa trên tính chất vật lý và khả năng tái chế vật liệu, mình thường chia chúng thành 3 nhóm chính:
Nhóm có khả năng tái chế cao
Đây là nhóm “vàng” trong đống đổ nát. Phổ biến nhất là sắt thép phế liệu (thép cây, thép hình, tôn lợp, khung cửa sắt). Kim loại luôn có giá trị cao và dễ dàng bán lại cho các đơn vị thu mua để tái chế 100%. Ngoài ra, một số loại nhựa từ ống nước PVC, dây điện lõi đồng cũng thuộc nhóm này.
Nhóm chất thải trơ (Xà bần)
Chiếm tỷ trọng lớn nhất về khối lượng là bê tông vụn, gạch đá thải, vữa trát tường. Trước đây, loại này chủ yếu mang đi san lấp nền móng cho các khu vực trũng thấp. Tuy nhiên, hiện nay công nghệ nghiền bê tông đã cho phép tái chế chúng thành cốt liệu cho bê tông mới hoặc vật liệu lót đường.
Nhóm chất thải nguy hại hoặc khó xử lý
Bao gồm amiăng từ tấm lợp cũ, thùng đựng sơn, dung môi hóa học, bóng đèn huỳnh quang vỡ. Đây là nhóm cần được xử lý riêng biệt tại các bãi tập kết đạt chuẩn, tuyệt đối không được chôn lấp chung với đất đá thông thường vì sẽ gây ô nhiễm đất và nước ngầm.
Rủi ro cần tránh:
- Tuyệt đối không đốt các loại nhựa, bao bì tại công trường vì sinh ra khí độc.
- Kính vỡ cần được thu gom riêng để tránh gây tai nạn cho công nhân thu dọn.
- Gỗ cốp pha dính bê tông thường khó tái chế hơn gỗ sạch, cần phân loại kỹ.
Phế liệu xây dựng gây ra những vấn đề gì nếu không xử lý đúng
Nếu bạn nghĩ rằng đổ vài bao xà bần ra bãi đất trống gần nhà là xong chuyện, hãy suy nghĩ lại. Tác động tiêu cực của việc quản lý phế thải lỏng lẻo lớn hơn bạn tưởng rất nhiều, ảnh hưởng trực tiếp đến túi tiền và sức khỏe cộng đồng.
Thứ nhất, vấn đề ô nhiễm môi trường. Bụi mịn từ quá trình vận chuyển và đổ thải không che chắn là nguyên nhân hàng đầu gây các bệnh hô hấp cho cư dân xung quanh. Nước rỉ từ các bãi thải tự phát chứa kim loại nặng ngấm xuống đất, làm ô nhiễm nguồn nước ngầm. Tại các khu dân cư đông đúc, việc đổ trộm phế thải xuống cống rãnh còn gây tắc nghẽn dòng chảy, dẫn đến ngập úng cục bộ mỗi khi mưa lớn.
Thứ hai, rủi ro về pháp luật môi trường. Hiện nay, các mức phạt cho hành vi đổ trộm chất thải rắn xây dựng đã tăng rất cao. Cơ quan chức năng ngày càng siết chặt việc giám sát qua camera đô thị. Mình đã từng chứng kiến một chủ thầu tại Hà Nội bị phạt hàng chục triệu đồng và buộc phải khắc phục hậu quả (xúc toàn bộ chất thải đi) chỉ vì lén đổ trộm vào ban đêm.
Thứ ba, sự lãng phí về chi phí xử lý. Khi không phân loại ngay từ đầu, khối lượng rác hỗn tạp tăng lên, khiến chi phí vận chuyển và phí xử lý tại bãi rác tăng theo. Thay vì bán được cốt thép để bù tiền vận chuyển, bạn lại phải trả tiền để người ta mang đống sắt đó đi chôn lấp.
Hậu quả thực tế:
- Mất mỹ quan đô thị, gây bức xúc cho hàng xóm láng giềng.
- Tăng nguy cơ tai nạn giao thông do vật liệu rơi vãi trên đường.
- Chủ công trình có thể bị đình chỉ thi công nếu bị phát hiện vi phạm quy định môi trường.
Các phương án xử lý và tái chế phế liệu xây dựng hiệu quả
Thay vì tư duy “đổ bỏ”, xu hướng hiện đại hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn, nơi rác thải của công trình này trở thành nguyên liệu cho công trình khác. Dưới đây là các phương án xử lý từ cơ bản đến nâng cao mà bạn có thể áp dụng:
Tái sử dụng tại chỗ
Đây là cách tiết kiệm nhất. Gạch lành, ngói cũ, cửa gỗ, thiết bị vệ sinh còn tốt có thể được làm sạch để sử dụng lại cho các công trình phụ, nhà kho hoặc tường rào. Đất đào móng có thể dùng để tôn nền cho sân vườn.
Tái chế phế liệu xây dựng
Các loại bê tông vụn và gạch đá hiện nay được đưa vào máy nghiền để tạo thành cốt liệu nhân tạo (cát nhân tạo, đá mi). Giải pháp này giúp giảm nhu cầu khai thác tài nguyên thiên nhiên (cát sông, đá núi) đang ngày càng cạn kiệt. Việc xử lý chất thải rắn bằng công nghệ nghiền đang được khuyến khích tại nhiều dự án hạ tầng lớn.
Thuê đơn vị chuyên nghiệp
Đối với các công trình nhà dân dụng không có máy móc tái chế, giải pháp tối ưu là liên hệ với đơn vị thu mua phế liệu hoặc dịch vụ vận chuyển xà bần uy tín. Một cái tên nổi bật trong lĩnh vực này là PHẾ LIỆU THẢO NGUYÊN. Họ có quy trình thu gom bài bản, phương tiện vận chuyển chuyên dụng và cam kết xử lý đúng nơi quy định.
Quy trình hợp tác xử lý hiệu quả:
- Phân loại sơ bộ rác tại công trình (kim loại, xà bần, rác thải nguy hại).
- Liên hệ đơn vị thu gom để khảo sát và báo giá.
- Ký hợp đồng hoặc thỏa thuận rõ ràng về thời gian và địa điểm đổ thải.
- Giám sát quá trình bốc xếp để đảm bảo vệ sinh.
Lưu ý: Chỉ nên làm việc với các đơn vị có giấy phép hành nghề vận chuyển chất thải để tránh rủi ro pháp lý liên đới sau này.
Những sai lầm thường gặp khi xử lý phế liệu xây dựng
Trong hơn 10 năm làm nghề, mình thấy rất nhiều chủ nhà mắc phải những lỗi cơ bản khiến quản lý phế thải trở thành gánh nặng. Dưới đây là những sai lầm phổ biến và cách khắc phục:
1. Không phân loại rác tại nguồn: Đây là lỗi sơ đẳng nhất. Việc ném tất cả vỏ bao xi măng, gạch vỡ, cơm thừa vào chung một đống khiến việc thu gom phế liệu sau này cực kỳ khó khăn. Các đơn vị xử lý sẽ tính phí cao hơn rất nhiều cho loại “rác hổ lốn” này vì họ mất công phân loại lại.
- Giải pháp: Lập checklist xử lý và yêu cầu thợ thầu tuân thủ việc bỏ rác đúng nơi quy định ngay từ ngày đầu.
2. Chọn đơn vị vận chuyển “chui” giá rẻ: Nhiều người ham rẻ thuê các xe ba gác tự phát không có giấy phép. Những đơn vị này thường đổ trộm ra kênh rạch hoặc bãi đất trống. Khi bị cơ quan chức năng phát hiện, chủ nguồn thải (là bạn) cũng sẽ chịu trách nhiệm liên đới về mặt pháp lý.
- Giải pháp: Luôn yêu cầu xem năng lực của đơn vị môi trường hoặc cam kết điểm đổ thải hợp pháp.
3. Bỏ qua giá trị của phế liệu tái chế: Nhiều gia chủ khoán trắng cho đội thợ phá dỡ mà không biết rằng lượng sắt thép trong bê tông cũ có giá trị khá lớn.
- Giải pháp: Nên đàm phán rõ ràng: phần xà bần trơ thì mất tiền chở đi, nhưng phần sắt thép phải được khấu trừ hoặc bán riêng. Đây là sai lầm xử lý phế liệu gây thiệt hại tài chính phổ biến nhất.
Câu hỏi thường gặp về phế liệu xây dựng
Dưới đây là giải đáp nhanh cho những thắc mắc mình thường nhận được từ khách hàng liên quan đến câu hỏi phế liệu xây dựng.
Phế liệu xây dựng có bắt buộc phải xử lý theo quy định không
Có. Theo Luật Bảo vệ Môi trường 2020, chủ nguồn thải phải chịu trách nhiệm phân loại và chuyển giao chất thải cho đơn vị có chức năng. Việc tự ý đổ thải sai quy định là vi phạm quy định môi trường và sẽ bị xử phạt hành chính.
Phế liệu xây dựng có bán được không
Tùy loại. Các loại như sắt, thép, nhôm, nhựa, dây điện đồng, và một số đồ nội thất cũ (cửa, bồn cầu) hoàn toàn có thể bán được cho các đơn vị thu mua phế liệu. Riêng gạch đá, bê tông vỡ (xà bần) thì thường bạn phải trả tiền để thuê người vận chuyển đi, trừ khi có dự án cần san lấp ngay gần đó xin lại.
Nên tự xử lý hay thuê đơn vị chuyên nghiệp
Với xử lý phế thải khối lượng nhỏ (vài bao), bạn có thể tự liên hệ xe thu gom rác đô thị. Tuy nhiên, với khối lượng lớn từ việc sửa nhà hay xây mới, thuê đơn vị chuyên nghiệp là bắt buộc để đảm bảo tiến độ, vệ sinh và an toàn pháp lý.
Góc kinh nghiệm thực tiễn cho người xử lý phế liệu xây dựng
Để quá trình xây sửa nhà diễn ra suôn sẻ, mình đúc kết lại vài kinh nghiệm xương máu sau:
- Lên kế hoạch sớm: Đừng đợi đến khi rác ngập đầu mới gọi xe. Hãy tính toán phương án phế liệu xây dựng ngay từ khi làm dự toán thi công.
- Tận thu tối đa: Luôn tách riêng kim loại và các vật dụng tái sử dụng được để bán, bù đắp chi phí vận chuyển xà bần.
- Chọn mặt gửi vàng: Nếu bạn đang tìm kiếm một giải pháp toàn diện, chuyên nghiệp và minh bạch về giá cả, hãy cân nhắc liên hệ với PHẾ LIỆU THẢO NGUYÊN. Đối tác uy tín sẽ giúp bạn an tâm tuyệt đối về vấn đề môi trường.
Hy vọng những chia sẻ về kinh nghiệm xử lý phế liệu này sẽ giúp bạn có cái nhìn đúng đắn và hành động hiệu quả hơn cho công trình của mình.
Việc xử lý phế liệu xây dựng không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là hành động thiết thực để bảo vệ không gian sống của chính chúng ta. Ngay bây giờ, nếu bạn đang chuẩn bị khởi công hoặc dọn dẹp công trình, hãy bắt đầu bằng việc lập danh sách phân loại rác và tìm kiếm một đơn vị thu gom uy tín. Đừng để rác thải trở thành gánh nặng cho ngôi nhà mới của bạn!
