Xử Lý Phế Liệu Gia Công Giúp Doanh Nghiệp Tối Ưu Chi Phí

Bạn có biết rằng trung bình một nhà máy cơ khí có thể lãng phí từ 3% đến 10% chi phí nguyên vật liệu chỉ vì quy trình quản lý phế phẩm chưa tối ưu? Con số này thoạt nghe có vẻ nhỏ, nhưng khi nhân lên với quy mô sản xuất hàng năm, đó là một khoản tiền khổng lồ đang bị “đổ xuống sông xuống biển” mà nhiều chủ doanh nghiệp chưa thực sự để ý. Trong bài viết này, mình sẽ chia sẻ những kinh nghiệm thực tế về cách xử lý phế liệu gia công hiệu quả, giúp bạn không chỉ tuân thủ quy định môi trường mà còn biến rác thải thành lợi nhuận.

Xử lý phế liệu gia công là gì và vì sao doanh nghiệp cần quan tâm

Về cơ bản, xử lý phế liệu trong ngành gia công là tập hợp các hoạt động từ phân loại, thu gom, lưu trữ đến tái chế hoặc tiêu hủy những vật liệu dư thừa sau quá trình sản xuất. Theo kinh nghiệm tư vấn cho nhiều nhà máy cơ khí tại Bình Dương và Đồng Nai của mình, hầu hết các chủ doanh nghiệp chỉ coi đây là việc “dọn rác” cuối ngày. Tuy nhiên, quan điểm này đang khiến họ mất đi một nguồn thu đáng kể và đối mặt với rủi ro pháp lý.

Thực tế cho thấy, phế liệu trong quá trình sản xuất nếu không được kiểm soát chặt chẽ sẽ trở thành gánh nặng chi phí ẩn. Mình từng chứng kiến một xưởng gia công tiện CNC quy mô vừa phải chật vật vì biên lợi nhuận thấp. Sau khi rà soát, chúng tôi phát hiện họ đang bán phế liệu hợp kim cao cấp với giá sắt vụn thông thường vì không phân loại ngay tại máy. Đây là một sự lãng phí tài nguyên khủng khiếp.

Để tránh tình trạng này, bạn có thể áp dụng ngay quy trình cơ bản sau:

1. Đánh giá hiện trạng: Đo lường lượng phế liệu phát sinh hàng ngày tại từng máy.
2. Thiết lập định mức: Xác định tỷ lệ hao hụt cho phép cho từng mã hàng.
3. Phân loại tại nguồn: Trang bị thùng chứa riêng biệt cho từng loại vật liệu (nhôm, đồng, sắt, nhựa).

Việc thiết lập hệ thống quản lý phế liệu công nghiệp bài bản không chỉ giúp nhà máy sạch sẽ hơn mà còn là yêu cầu bắt buộc nếu bạn muốn tham gia vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia. Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất ở đây là sự tuân thủ của nhân viên. Nếu không có chế tài và đào tạo, công nhân rất dễ vứt lẫn lộn các loại phế liệu, làm giảm giá trị thu hồi và gây khó khăn cho khâu xử lý sau này. Doanh nghiệp cần hiểu rõ bản chất vấn đề để có cái nhìn đúng đắn hơn về tài sản đang bị lãng phí này.

Phế liệu trong quá trình sản xuất phát sinh từ đâu

Để giải quyết tận gốc vấn đề, chúng ta cần hiểu rõ nguồn gốc của nó. Phế liệu trong sản xuất không tự nhiên sinh ra, nó là hệ quả của các yếu tố kỹ thuật, con người và thiết bị. Theo một báo cáo về hiệu quả sản xuất công nghiệp (Nguồn: UNIDO, 2021), khoảng 40% lượng phế liệu phát sinh là do thiết kế quy trình chưa tối ưu và thao tác vận hành sai lệch.

Trong quá trình làm việc với các dây chuyền gia công, mình nhận thấy ba nguồn phát sinh chính:

• Nguyên liệu dư thừa do thiết kế: Ví dụ, khi cắt phôi từ tấm kim loại lớn, cách sắp xếp (nesting) không hợp lý sẽ tạo ra nhiều phần biên thừa.
• Lỗi kỹ thuật và cài đặt máy: Một máy đột dập bị lệch khuôn chỉ vài milimet có thể tạo ra hàng ngàn sản phẩm lỗi trước khi được phát hiện.
• Thiết bị lạc hậu: Máy móc cũ thường có độ chính xác thấp và rung động lớn, dẫn đến tỷ lệ sản phẩm hỏng cao hơn so với máy đời mới.

Một giải pháp giảm phế liệu trong sản xuất mà mình thường khuyến nghị là rà soát định mức tiêu hao nguyên liệu hàng tháng. Bạn có thể thực hiện theo các bước:

1. So sánh lượng nguyên liệu đầu vào và tổng khối lượng thành phẩm đầu ra.
2. Xác định chênh lệch và truy vết xem lượng hụt đó nằm ở khâu nào (bavia, phôi thừa hay sản phẩm lỗi).
3. Điều chỉnh thông số máy hoặc đào tạo lại nhân viên vận hành tại khâu có tỷ lệ hao hụt cao nhất.

Rủi ro lớn cần lưu ý là sự chủ quan trong việc bảo trì máy móc. Nhiều nhà máy chỉ sửa máy khi hỏng hẳn, trong khi việc sai lệch thông số đã diễn ra âm thầm từ lâu và tạo ra vô số phế liệu. Liệu bạn có đang để máy móc “ngốn” tiền của mình mỗi ngày mà không hay biết?

Giải pháp xử lý phế liệu trong sản xuất theo từng nhóm

Mỗi loại vật liệu có tính chất lý hóa khác nhau, do đó xử lý phế liệu sản xuất không thể áp dụng một công thức chung cho tất cả. Việc áp dụng đúng phương pháp cho từng nhóm không chỉ giúp tối ưu giá trị thu hồi mà còn đảm bảo an toàn lao động.

Đối với tái chế phế liệu sản xuất nhóm kim loại (sắt, thép, đồng, nhôm), giá trị kinh tế mang lại là cao nhất. Kinh nghiệm của mình là không bao giờ để phế liệu kim loại dính dầu mỡ trộn chung với kim loại sạch.

• Phương pháp: Sử dụng máy ly tâm để tách dầu cắt gọt khỏi phoi kim loại trước khi lưu trữ. Việc này giúp phế liệu bán được giá cao hơn từ 15-20% và giảm nguy cơ rò rỉ chất thải nguy hại ra môi trường.

Đối với phế liệu nhựa, các xưởng ép nhựa thường có lợi thế lớn là có thể tái nghiền và trộn lại ngay. Tuy nhiên, cần lưu ý tỷ lệ nhựa tái sinh không được vượt quá mức cho phép (thường là 20-30% tùy yêu cầu kỹ thuật) để không làm giảm cơ tính sản phẩm.

• Rủi ro: Nếu để lẫn tạp chất hoặc nhựa khác loại, toàn bộ mẻ nhựa tái chế sẽ bị hỏng, gây tắc nghẽn nòng máy ép.

Đối với xử lý chất thải công nghiệp khó tái chế hoặc nguy hại (như giẻ lau dính dầu, thùng sơn, hóa chất xi mạ), doanh nghiệp bắt buộc phải thuê đơn vị có chức năng xử lý chuyên biệt. Đây là nhóm rủi ro pháp lý cao nhất. Bạn cần kiểm tra kỹ năng lực và giấy phép hành nghề của đối tác xử lý.

Quy trình chuẩn hóa cho việc phân nhóm này bao gồm:

1. Dán nhãn nhận diện rõ ràng tại từng khu vực máy (Màu đỏ: Nguy hại, Màu xanh: Tái chế được, Màu vàng: Rác thông thường).
2. Bố trí thùng chứa phù hợp với kích thước và tính chất phế liệu.
3. Ký hợp đồng thu gom định kỳ để tránh tồn kho quá nhiều gây mất an toàn cháy nổ.

Lưu ý rằng, các giải pháp này chỉ hiệu quả khi được duy trì liên tục. Đừng để phong trào phân loại chỉ diễn ra sôi nổi trong tuần đầu tiên rồi đâu lại vào đấy.

Tiêu chí lựa chọn phương án xử lý phế liệu gia công

Khi đứng trước quyết định nên tự xử lý, bán hay thuê đơn vị tiêu hủy, doanh nghiệp cần cân nhắc kỹ lưỡng. Nhiều chủ xưởng nhỏ thường chọn cách bán “xô” (bán tất cả cùng lúc) để rảnh tay, nhưng đây chưa chắc là cách tối ưu nhất về mặt tài chính lẫn pháp lý. Để có quyết định đúng đắn, bạn cần dựa trên bộ tiêu chí so sánh cụ thể.

Dưới đây là bảng so sánh nhanh giúp bạn hình dung về các phương án thu gom và xử lý phế liệu:

Theo mình, tiêu chí quan trọng nhất vẫn là tính tuân thủ pháp luật. Đã có trường hợp doanh nghiệp giao phế liệu cho các xe ba gác tự phát, sau đó số rác này bị đổ trộm ra bãi đất trống. Khi cơ quan chức năng truy vết lại nguồn gốc, doanh nghiệp phát sinh rác thải chính là người chịu phạt nặng nhất theo Luật Bảo vệ Môi trường. Do đó, đừng bao giờ tham rẻ hoặc tiện lợi trước mắt mà bỏ qua khâu thẩm định đối tác.

Để lựa chọn phương án xử lý phế liệu gia công phù hợp, bạn hãy tự đặt câu hỏi: “Liệu lợi nhuận thu được từ việc bán phế liệu này có đủ bù đắp rủi ro nếu đối tác xử lý không đúng quy định?”. Với các doanh nghiệp lớn, hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn (Circular Economy) đang là xu thế, nơi phế liệu của quy trình này trở thành đầu vào của quy trình khác, giúp tối đa hóa giá trị sử dụng.

Sai lầm thường gặp khi xử lý phế liệu và cách tránh

Trong hơn 10 năm làm nghề, mình nhận thấy các sai lầm trong việc xử lý phế liệu thường lặp đi lặp lại ở nhiều doanh nghiệp, từ quy mô nhỏ đến lớn. Những sai lầm này không chỉ gây thất thoát tài chính mà còn ảnh hưởng đến uy tín công ty. Một trong những cách quản lý phế liệu trong quá trình sản xuất thông minh là học từ sai lầm của người khác để tránh đi vào vết xe đổ.

Sai lầm phổ biến nhất là không phân loại ngay tại nguồn. Nhiều xưởng để công nhân ném tất cả phôi thép, nhôm, đồng vào một thùng chung. Khi bán, bên thu mua sẽ ép giá xuống mức thấp nhất (theo giá của loại kim loại rẻ nhất trong hỗn hợp).

• Khắc phục: Ban hành quy định thưởng phạt rõ ràng cho công nhân về việc bỏ phế liệu đúng thùng quy định.

Sai lầm thứ hai là chọn sai đối tác thu gom. Nhiều doanh nghiệp FDI rất sợ rủi ro này. Việc ký hợp đồng với một đơn vị không có chức năng xử lý chất thải nguy hại nhưng lại nhận thu gom cả dầu thải là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng.

• Khắc phục: Yêu cầu đối tác cung cấp hồ sơ năng lực (Hồ sơ môi trường, giấy phép hành nghề quản lý chất thải nguy hại) và lưu trữ bản sao tại văn phòng.

Sai lầm thứ ba là thiếu giám sát cân đo. Việc thất thoát số lượng phế liệu khi bàn giao cho bên thu mua diễn ra rất thường xuyên nếu không có người của nhà máy giám sát chặt chẽ.

• Khắc phục: Luôn cân đối chứng tại cầu cân của nhà máy hoặc có camera giám sát quá trình bốc xếp.

Bạn nên nhớ, quản lý phế liệu cũng cần nghiêm ngặt như quản lý thành phẩm, vì đó cũng là tiền của doanh nghiệp.

Ví dụ thực tế về xử lý phế liệu gia công hiệu quả

Để các bạn dễ hình dung, mình xin chia sẻ câu chuyện về một khách hàng là nhà máy sản xuất linh kiện xe máy tại Vĩnh Phúc. Trước khi cải tổ, họ có tỷ lệ phế liệu kim loại lên tới 12% và tốn hàng chục triệu mỗi tháng để thuê xử lý rác thải hỗn hợp. Kho bãi lúc nào cũng bừa bộn, dầu mỡ chảy tràn lan gây trơn trượt.

Họ đã áp dụng quy trình xử lý phế liệu gia công hiệu quả theo tư vấn của chúng tôi như sau:

1. Giai đoạn 1: Phân loại lại toàn bộ đầu vào. Tách riêng thép cacbon và thép hợp kim ngay tại máy gia công.
2. Giai đoạn 2: Lắp đặt hệ thống ép bánh phoi kim loại. Phoi vụn cồng kềnh được ép thành bánh nhỏ gọn, tách sạch dầu. Dầu được lọc và tái sử dụng cho máy CNC (tiết kiệm 30% tiền mua dầu).
3. Giai đoạn 3: Ký hợp đồng trực tiếp với nhà máy luyện thép thay vì qua trung gian thu gom nhỏ lẻ nhờ khối lượng phế liệu sạch và lớn.

Kết quả sau 6 tháng thực sự ấn tượng. Tỷ lệ phế liệu giảm xuống còn 8% nhờ phát hiện sớm lỗi máy móc qua việc theo dõi lượng phế thải. Chi phí xử lý rác giảm 40%, đồng thời doanh thu từ bán phế liệu sạch tăng thêm 15%. Đây là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy việc đầu tư chất xám vào quản lý phế liệu sẽ mang lại “quả ngọt”.

Câu hỏi thường gặp về xử lý phế liệu gia công

Xử lý phế liệu gia công có bắt buộc không?

Có. Theo Luật Bảo vệ Môi trường 2020, mọi cơ sở sản xuất kinh doanh đều phải có trách nhiệm thu gom, phân loại và xử lý chất thải phát sinh từ hoạt động của mình. Doanh nghiệp cần ký hợp đồng với đơn vị có chức năng phù hợp.

Phế liệu trong quá trình sản xuất có thể bán không?

Hoàn toàn được, nhưng có điều kiện. Với các loại phế liệu có khả năng tái chế (giấy, nhựa, kim loại…), doanh nghiệp được phép chuyển giao cho các đơn vị có chức năng tái chế để thu hồi chi phí. Tuy nhiên, với chất thải nguy hại, quy trình chuyển giao phải cực kỳ chặt chẽ và phải báo cáo sở Tài nguyên Môi trường.

Doanh nghiệp nhỏ nên xử lý thế nào để tối ưu?

Với các xưởng nhỏ, việc đầu tư hệ thống xử lý riêng là quá tốn kém. Giải pháp tốt nhất là thực hiện phân loại thật tốt tại nguồn, sau đó thuê đơn vị dịch vụ trọn gói uy tín. Việc này giúp bạn tiết kiệm nhân sự quản lý và tránh các rủi ro pháp lý không đáng có.

Góc kinh nghiệm thực tiễn cho doanh nghiệp

Tóm lại, xử lý phế liệu gia công không phải là gánh nặng mà là cơ hội để doanh nghiệp rà soát lại sức khỏe của dây chuyền sản xuất. Để bắt đầu, bạn hãy làm ngay việc đơn giản nhất: đi một vòng quanh xưởng và xem thùng rác đang chứa những gì.

Hãy nhớ rằng: “Rác đặt đúng chỗ là tài nguyên”. Nhận diện đúng nguồn phát sinh, chọn đúng đối tác xử lý và giám sát chặt chẽ quy trình sẽ giúp bạn tối ưu chi phí đáng kể. Đừng chần chừ, hãy bắt đầu thiết lập quy trình kiểm soát phế liệu ngay hôm nay để bảo vệ túi tiền của doanh nghiệp mình.

Bạn có muốn mình chia sẻ thêm về biểu mẫu theo dõi xuất nhập phế liệu chuẩn ISO không? Hãy để lại yêu cầu nhé.